केही नकारात्मक सोचका छोटा कथाहरू यस्ता छन् ।

एक

एकपटक एकजनाले भगवानको खुव तपस्या गरेछ । तपस्यावाट भगवान खुसी भै वरदार दिन उसका सामु उपस्थित भएछन् । के चाहियो तिमीलाइ, किन   के का लगि मेरो तपस्या गरेको   भगवानले सोधे,  उसले भगवानका अगाडी अाफना दुवै हात जोड्दै भनेछ , हे भगवान मेरा दाजुको दुर्इ दुर्इवटा भैंसी छन् । दाजु र मलार्इ  समान वनार्इ दिनु पर्रयो । उसका कुरा सुनेर भगवानले भनेछन् ए तिमीलाइ पनि दाजुको जस्तै दुइवटा भैंसी चाहियो । हैन हैन भैंसीलाइ कसले दाना  खुवावस् , कस्ले पानी खुवाउने र चरावस्  । त्यसो भए तिमीले के मागेको त भगवानले सोधेछन् । मेरा  दाजुका ती दुर्इ वटा भैंसी हजुरले मारिदिएर हामी दाजु भाइलार्इ वरावरी वनाइ दिनु पर्यो । उसको यस्तो नकारात्मक सोचका कुरा सुनेर भगवान जिल्ल परेछन् ।

दुर्इ

एक पटक गाउंमा सवै भेलाभएर गाउंलार्इ कसरी राम्रो वनाउन सकिन्छ भन्ने वारेमा खुव छलफल गरेछन् ।छलफलपछि   गाउँलार्इ राम्रो वनाउने कुरा मध्ये एउटा कुरा गाउँमा दूध पोखरी खन्ने कुरामा सवैको सहमती भएछ । सवै  गाउंलेहरू  उत्साहीत भएर पोखरी खन्न थाले । पोखरी तैयार भयो । सल्लाह वमोजिम, सवैले घरघरवाट दुर्इ दुर्इ माना दूध ल्याएर नयां खनेको पोखरीमा हाल्ने  निर्णय एकै स्वरले भयो । सवैतिर पानी पोखरी हुन्छ । हाम्रोमा दूध पोखरी भएपछि हाम्रो गाउं हेर्न मानिसको भिड लाग्ने छ र गाउँको नाम सवैतिर फैलने छ ।  पोखरी खनी सिध्याए पछि सवै अा अाफना घर दूध लिन लागे । एकजनाले घर जाँदै गर्दा वाटोमा  मनमनै सोचे छ , हैन सवैले दूध हालेको ठाउंमा म एउटाले दुर्इमाना पानी हालीदिए कस्ले थाहा पाउंछ र । अरू त सवैले दूध हाल्ने छन् ।   मैले हालेको पानी कस्ले देख्ने हो र । उसले पोखरीमा दूधको सटृा पानीनै हाल्यो ।  पोखरी खन्ने सवैका मनमा घर  फर्कदा यस्तै  सोच अाएछ । म एउटाले पानी हालेर दूध पोखरी नवन्ने त हैनन नी । अरू त सवैले दूध हालिहाल्छन् । अाखिर सवैमा  म एउटाले नहाले के होला र अरू सवैले त हाली हाल्छन् भन्ने सोचले सवैले पोखरीमा दूधको सटृा पानी हालेछन्  । सवैमा उत्सुकता  थियो , कस्तो भयो हेाला दूध पोखरी भनेर हेर्न अाउंदा  दूध पोखरी हैन , पानी पोखरी पो वनेको रहेछ ।

तीन

देवतासंग वरदान माग्न एकजनाले खुव तपस्या गरेछ । तपस्यावाट खुसी भै देवताले भक्तलार्इ सोधेछन्र । के माग्छैा माग वरू यसपटक यस्तो संयोग परेको छ कि , तिमीले एउटा वरदान पायैा भने तिम्रो मनमा रहेको अर्को साथीले त्यसको डवल  पाउंछ । यो कुरा तिमी मान्न तैयार छैा,  भगवानले भनेछन् । भक्त अलमलीए पछि फेरी देवताले भने छन् । एउटा वरदान तिमीले माग्नाले तिम्रो मनको साथी समेतको मालामाल हुने यो मैाका नछोड । देवताले यसो भनिरहेको समयमा उसका मनभित्र अैाडाहा को तुफान अार्इरहेको थियो । मैले वरदान मागेर साथीको डवल मालामाल हुने । यस्तो सोचेर उसले भगवानसंग भनेछ, हे भगवान मेरो एउटा अाखो फुटार्इ दिनुहोस् । जसले गर्दा मेरो साथीको दुर्इ वटै अाखा फुटेर उ अन्धो भएको मैले देख्न पाउंछु । मेरालागि एउटा अाखा भएपनि चलिहाल्छ । भक्तको यस्तो माग सुनेर भगवानन जिल्ल परेछन् ।

जय व्लग ।

कस्ले गाएको ,कस्ले लेखेको होला  ,यात्राको वेलामा गाडीभित्र गुरूजीले वजाएको  यो गीतले मेरो मनलाइ  निकै छोयो । पुसको ८  गते  देखि १० गते सम्मको काठमाडैा जिरी भ्रमण गर्ने चांजोपांजो प्रभात फेरी समूह (मर्निङगवाक गु्प) तीनथानाले अायोजना गरेको थियो ।  नेपाली माटो, पाखा पखेरा, हिमाल र नदीको मायामा रमाउने मेरो मनको चरीले  मलार्इ पनि त्यता तान्यो । तीनथाना मुनालक्लववाट  २६ जनाको ग्रुप यात्रामा चाहिने सामल तामल वोकेर ३० सीटे वसवाट हाम्रो यात्रा शुरू भयो । कोटेश्वर पुग्दा जापानी सरकारले वनाएको अन्तरास्ट्रियस्तरको वाटोमा हाम्रो गाडी हुंइकियो । वाटोको वीचमा रेहेको भाग वीरूवा , क्याकटस,  फूलहरूले ढकमक्क हुनु पर्ने वा त्यतिपनि नसके रंगिन ढुंगाहरूले सजाउन सकिने (विदेशतिर सजाएको देखिएको ) ठाउंमा फोहर थुप्रिएको देख्दा मन चसक्क दुख्यो । यो कामको लागि ठूलो जनशक्तिको अावस्यकता पनि पर्दैन, राज्यको इच्छा शक्ति भए । सडकको  दाँया वाँया राज्यले वनाउनु पर्ने सडक नवन्दा स्थानीयवासीलार्इ समस्या र कुरूप देखिएको  । सूर्य विनायकसम्म पुग्दा अन्तरास्ट्रियस्तरको वाटो संगै हाम्रो सोचाइ र व्यवहार पनि परिवर्तन हुनु अावश्यक छ,  वाटोमा हिंडदा देखिएका व्यवहारले महसुस गरायो ।

सुनकेाशीको तिरमा

कन्चन र सफा अविरल वगिरहेकी सुनकोशी नदीको किनारमा हाम्रो वस रोकियो । त्यही हामीले नास्ता र खाना वनाएर खायैा । एकजना साथीले सुनकोशीमा नुहाए रक्सी खाए पनि लाग्दैन भनेर हंसाउनु भयो । अनि केही साथीहरू सुनकेाशीमा मजाले नुहाउन पनि थाल्नु भयो । काठमाडैाको धुलो धुंवा र हल्ला खल्लावाट टाढा भएर सुनकेाशीकोतिरमा वसेर खाना खाजा खानु पनि छुटैृ किसिमको अानन्द पाइदो रहेछ ।

सुनकोशीको तिरमा खानाकोलागि लामलाग्दै

खाना खाएर हामी ३ वजे हिंड्यैा । दोलालघाट वजार पहिलेजस्तै लाग्यो । मैासमले साथ दिएकोले जाडो गर्मी छैन । चोतारो जान वाटोलार्इ वाँया पारेर हामी अगाडी वढ्यैा । लामो टुरमा हिंड्दा संधै मनमा खट्ने कुरा भनेको यात्रा गर्दा सु अाए जहां मनलाग्यो गाडी रोकेर मल हाल्ने हाम्रो वानी छंदैछ । ठाउंठाउंमा रेस्टरूम सम्वन्धित निकायले वनाइदिने सोच कहीले तिनका वुद्धिमा  अाउला । हामीलार्इ त नानीदेखि लागेको वानी,  विचरा विदेशी पर्यटकलार्इ कति अप्ठेरो पर्दोहोला  । प्राय सवै राजमार्गमा  विदेशतिर ठाउं ठाउंमा यस्ता रेस्टरूम  र अाराम गर्ने थलो विसैानीको व्यवस्था  गरेको हुन्छ ।

खाडीचैारमा भोटेकेाशीमाथिको देालालघाट जाने पुल

कुरा गर्यो कुराकै दुख भने झैं वाटो वांगा टींगा घुमाउरा ,वरालो उकालो  छ तर व्यवस्थित रूपमा कतै संकेत चिन्हहरू रहेका छैनन् । कही कही राखिएका पनि मेटिएका वा वांगीएका , भांचिएका छन् । खाडीचैारको वजारले ठूलो अाकार लिएको छ । मानिसको भिडभाड हरदम देखिन्छ । तातोपानी नपुग्नेका लागि यो वजार चिनिया सामान किन्ने थलोको रूपमा रहेको छ । जे हेरे पनि किनैा किनैा लाग्ने सामान यहां पाइन्छन् ।

भोटेकेाशी

पानीवाट विजुली  निस्कन्छ, पानीवाट सिंचाइ हुन्छ । पानीवाट जलयात्रा गर्न सकिन्छ । पानीले नै मानिसको जिन्दगी वचांउंछ ।तर हाम्रो नेपालमा सुनको रूपमा रहेको यो पानीको प्रर्याप्त सदुपयोग हुन सकेको छैन । यसलार्इ सदुपयो गर्न सके विश्वसामु हामीले दरिद्रभै भिख माग्न र अरूको मुख ताक्नु पर्ने थिएन । नेपाली जनताको जीवनस्तर धेरै माथि उठ्ने थियो ।

भित्रभन्दा वाहिर धेरै

चरिकोटवाट यता अार्इ रहेको यो वसको माथि हुडमा वसेको मानिस देख्दा  जीउनै सिरिंग हुन्छ । वाध्यता अाफनो ठाउंमा होला तर केही भै हाले के दुरदशा होला । मानिसले अाफनो जीवनलाइ किन यती विध्न जोखिममा राखेको होला ।

खाडीचैार वजार

खाडीचैार वजार इन्द्रचोक भन्दा कम भिडभाड छैन । हामीले पनि यात्राको क्रममा कही सुत्न पर्दा सजिलो होस भनेर प्राय सवैले एक हजारमा पाइने सिरक र सोह्रसय देखी दुइहजार पर्ने कम्वल  लियैा । चिनिया सामानले गर्दा थोरै पैसा हुनेले पनि धेरै कुरा प्रयोग गर्न पाएका छैा ।

घाम डुव्दा

खाडीचैारवाट घुम्ती काट्दै विस्तारै उकालो लाग्न शुरू गर्रयो हाम्रो गाडीले । वाटो सांघुरो छ । घुम्ती पछि घुम्ती काट्दै हामी  मुडे वजार  पुग्नु अलि वर डांडावाट पश्चिमतिर अस्ताइरहेको सूर्यको यो दृश्यले हामी सवैलार्इ लेाभ्यायो । गाडी रोकेर, कतिले गाडीवाटै खिचेको यो दृश्य निकै राम्रो लागेको थियो ।     मुडेवजारवाट हामी खरीढुंगा हुंदै  अघि उकालो लागे जस्तै  गाडी अव अोरालो लाग्न थाल्यो । चरिकोट वजार पुग्दा झमक्क भै सकेको थियो । पहिलेको भन्दा वजार निकै ठूलो र कंकि्टका थुप्रो ले भरिएको देखियो ।

पहिलो रातको वसाइ

हामीसंग दोलखाकै एकजना साथी थिए । उनलेनै पहिलो रातको वसाइको व्यवस्था मिलाएका थिए । दोलखा वजारवाट झन्डै १३,१४ किलोमिटर गुडे पछि वल्ल हामी अपर तामाकेाशी जाने वाटोको पानी घाट भन्ने ठाउंमा पुग्यैा । वहाको घर त्यतै नजिकै रहेछ । चैातारोसंगै रहेको काठे होटलमा हाम्रो वसाइ भयो । नैा दश वजिसकेको हुनुपर्छ  भाले काटेर, खाना पकाएर मजाले खायैा । कति साथीहरूले रातको एक वजेसम्म गीत घन्काएर धुलो उडाउने गरी नाच गान गरे । कोही कोठामा कोही मटानमा लस्करै सुतेर रात वितायैा ।

पहिलो रात विताएको होटल

माथिल्लो तामाकेाशी जाने यो वाटो चिनियाहरूले वनाएको रहेछ । वाटो कच्ची ग्राभेल को छ । केही ठाउंमा विग्रीएको पनि देखियो । जे होस कच्ची भए पनि राम्रो छ । वाटो नराम्रो वनाएको भन्दै त्यसभेगका सुस्पा छेमावती,सुन्द्रावती र सुनखानी गाविसवासीहरूले सडकमै रोपाइ गरेको कुरा छापामा पढ्न पनि पाइएको थियो ।    हामी वसेको ठाउंवाट २ घंटा पर सिंगटी भन्ने सानो वजार छ  रे,त्यहाँवाट उता लामावगर छ   । हामी वसेको यो ठाउं    सुस्पा   छेमावती गाविसको पानी घटृ भन्ने ठाउं रहेछ । यो होटल सिवाकोटीले संचालन गरेका रहेछन् ।

त्यही नजिकैको पसलमा भेटिएका भविस्यका कर्णधारहरू

विहानीको सूर्यसंगै वरपर देखिएका मनछुने फोटोहरू खिंचे । त्यही नजिकै पसलमा भेटीएका यी भाइवहिनीहरूको फोटोपनि खिचिहालैा । यस्ता थुप्रै छन् तर के गर्नु विजुली नानीले गर्दा यती तैयार पार्न पनि निकै मुस्कील भयो । विहान  हामीलार्इ त्यहांका साथीहरूले तामाकोसी जान निकै कर गरे तर हाम्रो यात्रा जिरीको थियो । त्यसैले विहानै हामी दोलखा भीमसेन मन्दीर तिर  लाग्यैा ।

देवताको ज्ञानीवोका

मानिसले जसोगरे पनि सन्चोमानेर वस्ने यो ज्ञानी वोकासंग हामीसवैले फोटो खिच्यैा । निकै वुढो थियो । यसका कान डेढ फिट भन्दा लामा थिए । खुटृाका नड०हरू लामा र फाटिएर ज्ञानी वोकालार्इ हिंड्नै समस्या थियो ।

दोलखा भिमसेन मन्दिरवाट देखिएको हिमाल

माथिको हिमाल दोलखा भिमसेन मन्दिरको दक्षिणतर्फको वारीको पाटोमा उक्लेर खिचेको हो । यो गैारीशंक हिमाल जस्तो लाग्छ । यति मनमोहक थियो कि अहिले वर्णननै गर्न सकिन्न । मलार्इ हिमाल र हिमालको हिउँ हेर्न पाएपछि अरू केही चाहिन्न । त्यसमा के जादू छ कुन्नी मलार्इ थाहा छैन ।

चांदीको सिक्का प्रचलनमा ल्याउने इन्द्रसिं

नेपालको इतिहासमा सर्वप्रथम चांदीको सिक्का प्रचलनमा ल्याउने दोलखा अधिपति श्री इन्द्र सिं देवको शालिक  मन्दिर जाने मूल सडकमै रहेको छ । तर त्यो पार्क  त्यति व्यवस्थित छैन । भित्र जाने ढोकामा पनि ताला लगाइएको छ ।

फेरी हिमालकै फोटो

दोलखा भिमसेनमन्दिर वरपर घुमिसकेपछि हामी ९ वजे तिर जिरीको लागि दोलखाचोक अाइपुग्यैा । यहांवाट जिरी ५६ किमि रहेछ । हाम्रो गाडीले अलि गति लिएर केही पर पुगेपछि हामीले गैारीशंकर हिमाल देख्न थाल्यैा । गुड्दै गरेको वसको झयालवाट खिचेको यो फेाटो पनि हिमालकै मायाले याहाँ राखेको छु ।

तामाकोशी, सुन्तला वजार

स्वीस सरकारले धेरै पहिला वनाइदिएको यो वाटो निकै राम्रो रहेछ । वाटोमा भेटिने सल्लाहघारी  र धुपीका रूखहरूले यात्रालाइ अझ मनमोहक वनाउंछ । धुलो धुंवा र फोहरको कलंक वोकेको काठमाडैा सहर छोडेर यो वाटोमा अेार्लदा तल तामाकोशी वगिरहेको देखिन्छ भने वस वास मोडैपिच्छे देखिने गैारीशंकर हिमालले हामी सवैको मन मस्तिस्क र अाखा अाफु तिर तानिरहेको हुन्छ । गाडीभित्र  वनको चरी वनैमा रम्छ, मनको चरी उडेर जाउं भन्छ  भन्ने गीत वसभित्र घन्कि रहंदा वस भित्रका सवै स्वरमा स्वर मिलाउंदै थपडी वजार्इ रहेका हुन्छन्  । मेरो मन भने कहिले हिमालमा पुग्छ कहिले तल सुसाइरहेको तामाकोशीसंगै वगिरहन्छ । तामाकोशी वजार पुगेर हामी एकछिन रोकिन्छैा । तामाकोशीको माछा किन्नै नसक्ने झन्डै एक किलोको एक हजार भने । तामाकोशीको पुलमा वसेर सवैलाइ फोटो खिच्न हतार लागिरहेको थियो । हामीले पनि खिच्यैा । तमाकोशी वजारवाट दाहीनेतिर गएको सडक चांही रामेछाप मन्थली जाने रहेछ । नेपाली कांग्रेसका युवा नेता गगन थापालार्इ पनि हामीले तामाकोशी वजारमै भेट्यैा । उनी पनि जिरीतिरै जाने वाटोतिर लाग्दै थिए ।

तामाकेाशीको पुलमा

प्रकृतिले हामीलाइ जापान दिएको छ, अमेरिका दिएको छ । स्वीजरल्यान्ड दिएको छ । के दिएको छैन? । सवै थोक दिएर पनि हामीले यसलाइ चिन्न नसक्दा श्रीखणड खुर्पाको विंड हुन गएको जस्तो लाग्छ ।

तामाकोशी

वस र  ट्रक जिरी सडकमा जुध्दा घाइते भएका मैना पोखरीका वस चालकका समर्थकहरूले जिरी सडक वन्द गराएका कारणा धेरै मानिस यातायातका साधन नहुंदा सडकमा हिंडिरहेका  देखिन्थ्ये । हाम्रो वसमा तामाकोशीवाट २।४ जना यात्रु घुसीहाले ।   हामीले  अानाकानी नगरी लिएर गयैा । उकालोका घुम्ती पारगर्दै हामी डांडागाउं (मैनापोखरी भन्दा वर ) नजिकै वारीको पाटामा वेच्न राखेको खसी किन्यैा । अली पर सडककै छेवमै रहेको पानी ट्यांकीवाट पानी वगिरहेको देखेपछि हामी खाना खान त्यही वस्यैा । त्यो ट्यांकी माता तुलसी देवीको संझनामा छोराहरूले ०६३ सालमा वनाइदिएको रहेछ ।

भात भान्छको तैयारी गर्दै

जिरीसडकको छेवैमा  सवै मिलेर सामुहिक रूपमा पकाउंदै खांदा सारै रमाइलो भएको  लागेको थियो । प्रदिप र तोरणजीको उत्साह र सहयोग भएपछि खाना नास्ताको परिकार त छिनमै पाकेको अनुभव सवैले गरे ।अामाको ुसंझनामा परीवारले वनाइदिएको यो ट्यांकीको तुरतुरे धारोको  पानीले हामीलाइ यही ठाउंमा खाना खान जुराएको थियो ।  स्वर्गीय अामाप्रति हामीसवैले श्रद्धान्जली व्यक्त गर्नै पर्छ । पारिलो घाम तापेर खाना खानुको मज्जानै अर्को थियो ।

जिरी वजार

जिरी गाविसको जिरी वजार । यातायात वन्दको कारण सुनसाननै थियो । जिरीवजार  खाल्टोमै रहेछ । वरीपरी डांडाले घेरेको। दक्षिणतर्फ अली खुल्ला  ।यता तर्फ  जिरी अस्पताल, कृषि फार्म, विभिन्न   प्राविधिक  तालीम केन्द्रहरू रहेको रहेछ ।जिरी वजारमै खासै त्यस्तो अन्य हेर्नलायक त केही देखिएन । गहिरोमा भएकोले हिमाल देख्न सकिदैनथ्यो। वैाद्ध गुम्वा वन्दै रहेछ । १६० वटा ठुला सिंढी उक्लेर माथि वुद्ध रहेको गुम्वामा पुग्यैा । जिरीको चिज र दुर्खा खायैा । यो जिरी वजार स्वीजरल्यान्डको जुरिक भन्ने स्थानसंग हावापानीका हिसावले पनि मिल्दो छ रे । त्यसैले यसको नाम जिरि रहेको पनि भनिदो रहेछ । केही साथीहरू जिरेस्वर महादेव सम्म पनि पुग्नुभयो ।

जिरी वजारको चिहानडांडा

विहान घामको झुल्कामा लिएको चिहानडांडाको दृश्य । डाडाको माथिल्ला भेगमा घाम परेपछि  देखिएको रमाइलो दृश्य । जिरी वजारमा हामी होटल गैारी हिमाल प्रा.लि मा रात विताएका थियैा । होटलमालिक हाम्रा टिमका साथीको चिनजानका मानिस पनि हुनु हुंदो रहेछ । यो जिरी वजारको पुरानो होटल रहेछ । वस्नको लागि राम्रो व्यवस्था रहेछ । होटल मालिक लिला वहादुर श्रेस्ठ हुनुहुंदो रहेछ । विदाइका दिन सवैलाइ खादा अोढाएर विदाइ गर्नु भएको थियो ।

वजारमा पसलैपिच्छे चारो खांदै हिंड्ने परेवाका वथान

हेाटल अगाडी सामुहिक फोटो खिचाउंदै

सडक वन्द

४।५ गतेको घटना, ७ गते देखिको वन्द र खुल्लाको हल्ला, १० गते फर्कदा मैनापोखरीमा वन्दकर्ताहरूले सडक वन्द गरे । ७ गते देखि वन्द रहेको भनिएको जिरी सडकमा हामीलाइ ९ गते जान दिइयो  । कुनै वन्द थिएन । भोलीपल्ट फर्कनेक्रम स्थानीय प्रहरीसंग वुझ्रदा वन्द छैन भन्ने थाहा पाए पछि हामी विहान ८.३० मा त्यहा अाइपुग्दा सडक वन्द गरे । गोरा छाला भएका केही गोरा पर्यटकलार्इ जान दिइयो । तर हामी अान्तरिक पर्यटक नेपाली भएका कारणा विहान देखि झन्डै पांच वजेसम्म त्यही निरिह भएर वस्नु पर्रयो ।  नजिकै  भव्य प्रहरी थाना भए पनि उनीहरू मुक दर्शक भएर वसेका देखिन्थे । पांच छ वटा गाडीलार्इ विहान देखि वेलुकासम्म रोकेर राखे ।

सडक वन्दको फाइदा उठाउंदै हामीले यही वजार नजिकै  सडककै छेवैमा खाना पकाएर खायैा र वरपरकालार्इ पनि वोलार्इ वोलार्इ अघाउने गरी खुवायैा ।

पर्यटनवर्ष सन् २०११ को सेरोफेरोमा कुनै न कुनै नयाँ ठाउँको भ्रमण अवलोकन त गर्नैपर्छ भन्ने कुरा केही साथीहरूवीच राख्दै अाएको थिए । पर्यटन वर्ष सफलपार्न अान्तरिक पर्यटनको पनि ठूलै हात हुन्छ । सत्यनारायणको पूजा लगाएर  अपुँगो वाढ्नु सटृा , लाखवत्ति वालेर तेल र कपडा वनाउने कपास सक्नु सटृा  वा एक्का र नवाहा लगाउनु भन्दा देश देशाटन घुम्ने कुरामा खर्च गर्नु धेरै वुद्धिमानी  हो जस्तो लाग्छ । यी भए मेरा व्यक्तिगत कुरा । जे होस् अन्ततिरै भए पनि पर्यटन वर्षकै अवधिमा एउटा नया ठाउं ( मेरो लागि ) मा पगियो । जहां पुग्दा नजिकवाट हिमला देख्न पाइयो , हाम्रो अपार सम्पत्तिको रूपमा रहेको नदीनाला , डांडाकांडा हेर्न पाइयो । थोरै भए पनि भैागोलिक ज्ञान म मा वढ्यो ।

यसरी हाम्रो काठमाडैा जिरी सम्मको यात्रा रमाइलैसंग वित्यो ।अस्तु

जय व्लग ।

घले गाउं घुम्नजांदा भोलीपल्ट विहान सिमसिम पानी परीरहेको थियो । एउटी महिला घुम अोडेर तल झर्दै थिइन्र । मैले झटपट क्यामरा खोलेर त्यो फोटो खिच्न भ्याए । त्यसैलार्इ घले गाउंको संझनामा यो चित्र वनाए । चित्र कोर्ने मेरो सोख धेरै पुरानो हो । तर मैले यसमा लाग्न सकिन । तीसैा वर्ष पछि अाज हातमा व्रस लिएर रंग पोतेर वनाएको हुं ।

अमेरिका पुगेपछि सुरूका दिनमा देखेका दृश्य पत्याउनै नसकिने रहेछन् । म वसेको एरिजोना राज्यको टुसान महानगरको डाउनटाउन वसपार्कमा वस कुरेर वस्दा कति मानिस वस चढ्न पैसा भएन भन्दै एक क्वार्टर ( एक सुका ) माग्दै हिंड्ने युवा र प्रैाढहरू संधैजसो देखिन्छन् । वसपार्क वा अन्यत्र रहेका फोहरर फाल्ने वाकसमा कोकका सिसी, क्यानमा रहेको झोल वा अरूले खाएर फालेका खानेकुरा झिकेर खाएको पनि देखिन्छ । कृपया एउटा चुरोट पाउं भन्दै चुरोट माग्नेहरू पनि थुपै् देखिन्छन् । अरूले खाएर फालेका लामा, छोटा चुरोटहरू टिपेर धक नमानी अानन्दले सल्काएर तानेको पनि देखिन्छ । अझ चुरोट अम्मलीहरूले फालिएका ठुटा चुरोट वटुल्दै सुर्ती झारेर पेपरमा रोल गरेर खाएको पनि देखिन्छ । अमेरिकामा पेपरमा सुर्ती भरेर चुरोट वनाएर खाने चलन पनि निकै छ । थोरै पैसा हुनेहरूले गार्वेज वक्सामा अरूले प्रयोग गरी फालेका कपमा फाउन्टेन  डि्ड०क , पेप्सी कोक अादि भरेर खानेहरू पनि देखिन्छन् । स्टोरकै कपमा फाउन्टेन  डिड०क खांदा र अाफ्रनो कपमा रिफिल गरेर मात्र खांदा पैसा निकै कम लाग्ने भएकोले पनि यसो गर्छन् ।

एकदिनको कुरो हो । म अाफै वेलुकाको सिफ्ट सकाउनुअघि स्टोरभित्रको फेोहर फाल्न गएको  थिएं । दुवै हातमा ठुला प्लास्टिक व्याग लिएर स्टेारवाहिर अलि पर रहको कन्टेनरमा फाल्न खोज्दा कन्टेनरभित्र वसेको मानिस चिच्यायो। त्यो वेला मेरो सातो गएको थियो । सांझको सुनसान र सुरूका दिनमा त्यस्तो हुंदा म झसंग भएको थिए । कन्टेनरभित्र कोही रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि यसो हेरेको त, नेपालमा केटाकेटी कन्टेनरभित्र फोहोर खोज्न वसेझै पाको मानिस वसेको देखें । उसले त्यहां फालिएको केक, मासुका टुक्रा वटुलेको देखे । त्यस्तो देख्दा त्यो दिन मलार्इ अचम्मै लाग्यो । पछिपछि यस्ता दृश्यहरू पटकपटक देख्नपाइएको थियो ।

अरूसंग पैसा माग्दै हिंडने, घर नभएर पार्क र सडकछाप जीवन विताउनेलार्इ होमलेस भनिन्छ । कसैलार्इ पनि माग्ने भनिदोरहेनछ । माग्ने शव्द निकै घटिया मानिदों रहेछ । स्टोरवाहिर वा वरपर यसो छेकिएर स्टोरवाट फर्कनेहरूसंग वा ग्यास हाल्न अाउनेहरूसंग चानचुन पैसा पाउं भन्दै हात पसारिरहेका हुन्छन् । त्यसरी मागेको पैसाले कोक, वियर किनेर खान्छन् । यहां स्टोर म्यानेजर वा मालिकको स्वीकृतिविना कसैले पनि स्टोरअगाडि वा उसको एरियाभित्र वसेर पैसा माग्न पाइंदैन । त्यसरी मागेको देखे तुरून्त पुलिसलार्इ खवर गरिन्छ । पुलिसले उसलार्इ  ग्राहकसंग पैसा नमाग्न चेतावनी दिन्छ । स्टोर एरियाभित्र टेक्नै नपाइने गरी चेतावनी पनि दिनसक्छ । नमाने स्टोरवाहिर मागेवापत पुलिसले जेलसमेत हाल्नसक्छ । यस्तो घटना मेरै स्टोरमा पनि घटेको थियो । व्यवसाय गर्नेहरूलार्इ राज्यले धेरै हदसम्म सुरक्षा र ग्यारेन्टी दिएजस्तो लाग्छ । यस्ता काम गर्नेमा वढी काला जाति नै देखिन्छन्र ।

विभिन्न संस्थाले सहयोग उठाउन काउन्टरअगाडि राखिदिएको  वाकसमा मानिसहरूले सामान किनेर वेचेको चानचुन पैसा हालेर  सहयोग पनि गर्छन् । त्यस्तो वाकस   कुन सट्रकामा उठाएर लगेको घटना म अाफैले भोगेको छु । प्राय सवै स्टोरको काउन्टरमा एउटा कचैारा जस्तो भांडो हुन्छ । त्यसमा सामान किन्दा अाएको चानचुन पैसा धेरैजसोले त्यसैमा राखिदिन्छन् । अर्को व्यक्तिलार्इ अावश्यक पर्दा चानचुन पैसा नपुग्दा त्यहीवाट झिकेर तिर्ने प्रचलन सामान्य मानिन्छ ।

संसारलार्इ हैकम चलाउने अमेरिकामा नागरिकको यस्तो दिनचर्या देख्दा अचम्म लाग्नु स्वाभाविकै हो । होमलेसले खुला अाकाशमै जीवन व्यतीत गर्छन् । दिनभरि त यिनले (विहान ६ वजेवाट वेलुका १० वजेसम्म वस्न पाइने ) पार्कहरूका सियालमा विताउंछन् । रात परेपछि उनीहरू सडकका पुलमुनि, सान्ता क्रुज रिभरको पुलमुनि, रूखका झ्रयाड०हरूमा वा मानिसले झटृ नदेख्ने ठाउंहरूमा वसेर रात विताउंछन् । सांझ परेपछि चराचुरूंगी वासस्थान फर्केझै यहां वुढावुढी, वयस्क यस्तै स्थान खोज्दै कुम्लो पिठ्रयुंमा वोकेर हिडेका देखिन्छन्र । अोछ्याउने वा अोढ्ने रग, कम्वल भने. प्रायले वाकेका हुन्छन् । कतिपयले विभिन्न स्टोरका ग्रोसरी कार्ट ( स्टोरवाट सामान किन्दा घर कोठासम्म पुराउने गाडी ) मा खाने सुत्ने सामान राखेर गुडाउंदै हिंड्छन् । कतिचाहिं साइकलमै अोढ्ने अोच्छ्याउने, झिटीगुन्टा वोकेर डुलिरहेका देखिन्छन् । ज्यादा गर्मी र ज्यादै ठन्डीको समय होमलेसहरू स्टोरमा अाएकादेखिएन । सोवारे वुझ्रदा त्यस्तो वेला तिनीहरूलार्इ सेनाले लगेर तिनको खानपानको व्यवस्था गरेको अखवारमा पढ्न पाइएको थियो ।

होमलेसहरू म भोकै छु खान देउ, वचाउ, चोरेर खानुभन्दा मागेर खानु राम्रो, हातले प्लेकार्डमा  लेखेर पुलिसको अाखा छल्दै ट्राफिक लाइट रहेको चैावाटोमा रोकिएका गाडीवालासंग पैसा मागिरहेका देखिन्छ ।

म वसेको अपार्टमेन्टको पूर्वतर्फ सान्ताक्रुज नदी छ । त्यसैको वगलमा सेन्ट मेरिजन रोडको देव्रेतर्फ भारतीयले संचालन गरेको सेल(  ग्यास, प्रोपिन अादि वेच्ने ) स्टोर छ । एक जना नेपाली दाजु गोविन्द श्रेस्ठ त्यहां काम गर्नुहुन्थ्यो । वेलुका अर्को नेपाली साथीले काम गर्थे । म फुर्सद हुंदा प्राय विहान त्यहा पुग्थे । त्यहां जांदा सान्ताकुज पुल पार गरेर जानुपर्छ । मूलवाटोवाट पार्कतिर जाने वाटोको छेवैमा रहेको मानिस वस्नसम्म   हुने गरी वनाइएको पर्खालमा एक जना सेतै फुलेकी वुढीअामाले केही रात  त्यही पर्खालमा सुतेर विताएको देख्छु । विहान घामसंगै उठेर तिनी अाफना पोका पन्तरावाट काइयो निकालेर कपाल कोरिरहेकी हुन्थिन् । यस्तै अरू कतिले खोलाका तीर र पुलमुनि रात विताएको देखिन्थ्यो । विहान ६ वज्नासाथ   कति चांहि पोकोपन्तरो वोकेर पार्कका शितल छहारीमुनि अाएर पल्टेका देखिन्थे ।मेरी अामासमान वुढीले सडकको छेउमा पर्खालमाथि रात विताएका दृश्य देख्दा मन दुख्थ्यो । अाखा रिसला हुन्थे । यो देख्दा भने वुढावुढीको जिन्दगी थोरै भए पनि नेपालमै राम्रो जस्तो लाग्थ्यो । अमेरिकामा वुढावुढीको जिन्दगी  वाह् छोरा तेह् नाति , वुढाको धेाक्रो कांधैमाथि भन्ने नेपाली उखानसंग मिल्दोजुल्दो छ । अमेरिकामा वुढावुढीले प्राय एक्लो जीवन विताइरहेका देखिन्छन् । १८ वर्ष पुगेपछि वावु अामासंग वस्नुलार्इ लाछीपन मानिन्छ । तिनीहरू १८ वर्ष पुगेपछि अाफै काम खोज्दै छुटिृएरै वस्न रूचाउंछन् । व्वाइफ्रेन्ड , गर्लफ्रेन्डसाथ अलग्गै वस्न रूचाउंछन् । वावु अामासंग विशेष समयमा मात्र घेटघाट हुने गर्छ वा नजिक भए वावु खुवाउने वेला र अामा खुवाउने वेलामा भने भेटघाट गर्छन् ।

हामीसंगै स्टोरमा काम गर्ने अन्दाजी ६२ वर्ष ा पार गरिसकेकी क्यारोल वुढी थिइन् । तीनी काममा  ज्यादै  अनुभवी थिइन् । सुरूका दिनमा संगै काम गर्ने सिफ्टपर्दा तिनीवाट निकै काम सिक्न पाइएको । थियो । नेपालीलाइ असाध्यै माया गर्थिन्र । खाजा संधै वांडेर खान्थिन्र । यसरी वांडेर खाने चलन अरूमा देखिन्न । तिनको एउटै मात्र छोरो थियो । उ अामासंग नवसी त्यही सहरको अर्को ठाउंमा वस्थ्यो । अामा भने अपार्टमेन्टको भाडा तिर्न गाह्रो हुने भएकोले अाफूजस्तै अर्को साथी खोजेर एउटा कोठामा वस्थिन् । उनीहरू यस्तै संस्कारमा हुर्केकाले होला , छोरा त्यसरी वसेकोमा त्यति चिन्ता भने गर्थि नन् । अाफनै खुटृामा उभिएर कसैको सहाराको अाशा नगरी वांच्ने चलन यहां देखिन्छ । म भन्दा पुराना साथीले उनीलाइ हाम्रो देशको रीतिरिवाजवारे धेरै कुरा भनेका रहेछन् । त्यसैले उनी नेपालीको एक पति, एकपत्नी र हजुवादेखि नातिसम्म एउटै घरमा वस्ने चलन राम्रो भन्थिन् ।

नेपाल र  अमेरिकाको एउटा कुरा भने ठ्याक्कै उल्टो पाए । हामीकहां ससाना उमेरका केटाकेटी सहरमा ज्यादा वरालिएर मगन्ते ,वेसहारा भएर सडक र गल्लीमा जीवन विताइरहेका देखिन्छन् । त्यसको ठीक उल्टो अमेरिकामा प्राय वुढा वा अधवैंसेहरू मात्र सडकछाप जिन्दगी विताइरेका देखिन्छन् । केटाकेटी १८ वर्ष नपुगुन्जेल अभिभावकले लालनपालन, िशक्षादी क्षा दिने जिम्मेवारी अभिभावकको हुने भएकाले केटाकेटीहरू सडकछाप जिन्दगी विताएको देखिंदैन । घरवारविहीन वुढावुढी प्राय विहान ग्रोसरी  कार्ट गुडाउंदै वा प्लास्टिकका ठूला व्याग वोकेर विएर र कोकका क्यान कन्टेनरवाट फलामे सुइराले वटुल्दै हिंडेका देखिन्छन् । कतिले चांहि देशअनुसारको भेष भनेझै  निसान गाडी लिएर  स्टोरवाहिर  रहेका गार्वेज वक्सहरूवाट प्लास्टिक वोतल, गोल्डेनट्वाक कागज अादि वटुल्दै गाडीमा तह लगार्इ मिलाएर राख्दै हिंडेका पनि देखिन्थे ।

२०६८

पानी सिमसिम परिरहेको थियो । गाडी त अघिनै छोडिसकेका थियैा ।गाडीको वाटो छोडेर हामी ढुड०गे सिंढी चढ्दा मेरेा एउटा हातमा व्याग र अर्को हातमा छाता थियो । घुंडाको रोगले अलि सतार्इ रहेको थियो । त्यो सिंढी मेरा लागी सगरमाथाको वेस क्याम्प चढे जत्तिकै भयो । अंध्यारोले, अाफु भन्दा अघि हिंड्नेको छाया हेरेर उक्ली रहनु परेको थियेा । कोहीसंग टर्चलाइट थिएन ।  यात्रामा टर्च लाइटको कत्तिकको महत्व हुन्छ भन्ने कुरा त्यस दिन छर्लड०ग भयो । करिव सवा घंटाको उकालो चढ्नु थियो । अाफुभन्दा अघि जानेले टुप्पातिर वालेको वत्ती हेर्दा कतै हामी जुन छुन गै रहेका त छैनैा जस्तो भान हुन्थ्यो ।    विहानदेखि केही नखाएर कृस्नअस्टमीको व्रत वसेकी वहिनीपनि हामीसंगै थिइन् ।  भुजुड०जाने वाटोवाट अली माथि पुग्ने वित्तकै  केही मानिस हातमा टर्च लाइट वालेर वसिरहेको देख्यैा ।

उकालो सकिने वित्तिकै घले गाउं हाम्रो नाकै अगाडी तेर्सियो । नैा वजिसकेको  रहेछ । केही महिला र समितिका दीर्घ भाइ हाम्रै प्रतिक्षामा चैातारामै  वसेका रहेछन् । सामान्य भलाकुसारी पछि , हामी हुल वांधेर गएकालार्इ छिमल्दै दीर्घ भाइले यो घरमा अामासंग चार  जना महिला  जानुस। दुर्इपाइला हिंडन नपाउंदै फेरी माथिल्लो घरमा पांच जना महिला जानुस  भन्दा हामी त छक्कै परेका थियैा । वाटोका छेवैमा उभिरहेका घरका  अामाहरूले पनि परदेशवाट अाएका अाफनै छेारा छेारी झै माया गर्दै घरभित्र लानु भयो । हामी त एक छिन हेरेको हेरै भयैा । हामी सवैको पहिलो पटकको यात्रा भएकोले होला  । झलमल  विजुलीको उज्यालोमा अलि अघि वढेपछि यो घरमा चार जनाको लागि ठाउं छ केा को जाने हो , दीर्घ भाइले यसो भन्नासाथ चारजना भाइहरू पर्खि वस्नु भएका अामासंगै त्यता लागे । वांकी रहेका हामी अलि माथि पुगेर फेरी तीन घरमा वांडियैा । यसरी हाम्रो टीम ६ घरमा भागवन्डा भयो । म लगायत चार जना साथीभने कमला घले वहिनीको भागमा परे छैा ।

घले गाउं उत्तरकन्या गाविसको वडा नं. १,२ र ३ को भाग रहेछ । गाविसको जम्मा घरधुरी संख्या २७४ मध्ये घले गाउमा ११८ धुरी रहेछ । यहां घले, गुरूड०,र केही दलित कामी जातीहरूको पनि वसोवास रहेछ । यो  अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र अायोजना भित्र पर्देा रहेछ । २०५७ सालमा केही घरवाट शुरू भएको होम स्टे हाल ३५ घर परिवारले संचालन गर्दै अाएका रहेछन् । नेपालमा स्याड०जाको सिरूवारीवाट होमस्टे शुरू भएको भनिन्छ ।   गाउंमा पाहुना वढेका वेलामा भने होमस्टे नचलाएका घरमा पनि राख्ने व्यवस्था मिलाइएको रहेछ । दक्षिण पूर्व फर्केको घमाइलो, रमाइलो  गाउं रहेछ । हरियाली देखिने वैंसका रूखले स्वागत गरेझै लाग्यो । जुन घरमा वास पाएका थियैा त्यसै घरमा हाम्रो लागि खाने वस्ने सुत्ने  अादि को व्यवस्था मिलाइएको थियो । होमस्टे भनेको पर्यटकलाइ अाफुले खाने भान्छामै खानपिन गराएर अाफनै घरमा सुताउने,परिवारकै सदस्य भएर अात्मिय वातावरणामा वस्ने  हेामस्टेको विशेषता हो । वास पाइसकेपछि सवैमा रमाइलो गर्ने मुड चल्यो, रात छिप्पी सकेकोले एकाध घंटाको रमाइलो पछि खाना खाने व्यवस्था भयो ।

गाउंमा ग्रामिण पर्यटन व्यवस्थापन समिति गठन गरिएको रहेछ ।  समितिमा २७ वर्षे दीर्घ भाइले पाहुनाको जोहो मिलाउने काम सम्हालेका रहेछन्र । उनैले पाहुनालार्इ सकेसम्म नदेाहरिने गरी पालै पालो सवै घरमा  राख्ने गर्दा रहेछन् । समितिको अार्थिक केाषको लागि पाहुनाले खर्च गरेको रकममा पन्ध्र प्रतिशत अतिरिक्त रकम लिइदो रहेछ । होमस्टे संचालनगर्ने घरवालासंग उनीहरूले पाएको रकमवाट पांच प्रतिशत कटृा हुने व्यवस्था मिलाइएको रहेछ ।

घले गाउं पुरानै वस्ती हो ।  ढुड०गाका छानाका सटृा घरहरूले जस्ता पातामा रमाउन थाले छन् । केही पुराना गोलघरहरू पनि छन् । यहांको प्रमुख पेशा कषिनै रहेछ । सवै घरमा गाइ गोरू पालेका छन् । धान खेत वेसीतिर मात्र रहेछ । अहिले सवै गाउंको कथा त त्यही हो जवान छोरा छोरी   खाडीका देश कतार मलेसिया पुगेका छन् । प्राय सवै घरका पीढीमा वुढा वुढीमात्र  भेटिन्थे । पिंढीमा  डोका,डाला थुन्चे,घुम र राडीपाखी वुनिरहेका देखिन्थे । पाहुनालाइ सवैले कहिले अाउनु भएको , कतिदिन वस्नु हुन्छ, पानी परेको वेलामा पर्नु भएछ भन्दै हांसी हांसी वोल्नु हुन्थ्यो ।

गाउं डुल्दा धान कुट्ने , पिठो पिस्ने,सामुहिक ढीकी जांताहरू ठाउं ठाउंमा रहेकेा थियो । वडा नं. २ मा रहेको  सामुदायिक भवन नमूना कै रूपमा थियो । यो अामा समुहको लगानीमा  २०५६ सालमा वनेको रहेछ । जग्गाभने नवराज गुरूड०ले दिनु भएको रहेछ । यहांवाट सिक्नु पर्ने एउटा कुरा चांही अाफना अामा वावुको चैारासीमा या मृत्यु पछि वाहांहरूको संझनामा छोराछोरी वा परिवारजनले कतै चैातारो ,कतै ढुंगा छापेको वाटो कतै खानेपानीका धारा वनाइएको पाइयो । वडा नं ३ मा पाहुनाहरूलाइ नाच गान देखाउने सांस्कृतिक घर रहेछ । गएको भोलीपल्ट हामीले पनि खुव नाचेका थियैा ।

हामी त मैासमले ठगिएका थियैा । पहाड जाने समयको ख्याल गरेर हिंडने  मानिसहरूले उत्तरकन्या मन्दिरको पछाडीपटृी रहेकेा अग्लेा डांडावाट  पूर्व तर्फ देखिने मनास्लु हिमालरेन्ज,लमजुड० हिमाल,उत्तरतर्फको अन्नपूर्ण देास्रो ,घलेगाउंको पश्चिमतर्फ माछापुच्छे्  देख्न सकिने रहेछ । उदाउंदो सूर्यको मनमोहक दृश्य पनि हेर्न सकिने रहेछ । वादल फाट्दा भने घनपोखरा र खुदीगाउं देख्यैा । अामाको हरियेाचेालीवाट दूधका धारा वग्दै  खुदी र मस्याड०दी मा मिलेको देख्यैा ।

घलेगाउंवाट अाधा घंटामै पुगिने २१५० मीटर उचाइमा रहेको नायो हुंदै  घनपोखरा पुग्न सकिदो रहेछ । अढाइ घंटा हिडेर १८०० मीटर उचाइमा रहेको भुजुड०ग गाउं पुगेर वेलुका घलेगाउं वस्न अाए पनि हुने रहेछ । हिडाइको अानन्द लिन भुजुड०वाट अोराली उकाली गर्दै पासगाउं पुगेर गुरूड० संस्कृतिको अनुभूति गर्न सकिने रहेछ ।

घले गाउंमा रहेका घलेहरू पनि विभिन्न जातका रहेछन् ।डांगी,रिल्ली,ग्यालदोड० र साव्री ।घलेगाउंको उत्तर तर्फ घलेगाउंको कूलदेवताकै रूपमा रहेको उत्तरकन्या मन्दिर रहेछ । मन्दिरभित्र कुनै देवी देवताको मूर्तिनभै केवल पानी जमेको कुवा छ । मन्दिरभने प्यागोडाशैलीको ध्वजापताका र घंटले छोपिएको छ ।मन्दिरसंगै सप्तकुवा थिए । गाउंको पश्चिमतर्फ २०६५ सालमा नर्सरी स्थापना गरिएको रहेछ । संगैको करिव १२ रोपनी जग्गामा इलामको चिया ल्याएर चिया वगान वनाइएको रहेछ । हामीले त्यही चिया खाएका थियैा ।

काठमाडैाको  धूलो धुंवा , ध्दुवनी प्रदुषणावाट टाढा रहेर  दुइरात तीनदिन घले गाउं वस्दा  अानन्दको अनुभूति सवैमा भएको थियो । वस्दा हामीले ढीडो र लोकल कुखुराको मासु, सेलरोटी, पोलेको मकै, लोकल चामलको भात, सिस्नुको सुप, र विभिन्न चटनी खाना र खाजाको रूपमा पाएका थियैा ।

फर्कने दिन  विहानै झमझम पानी परिरहेको थियो । घरपेटीहरू विदा गर्न माला र सेतो अक्षताको टीक लिएर पिंढीमा वस्नु भएको थियो । पालैसंग हामीले माला र टिक थाप्दै विदावारी लिएका थियैा । हामी सवैलार्इ नरमाइलो लागी रहेको थियो , विदावारी हुंदा । मैाका मिल्दा फेरी अाउनुस्र भन्दै कमला वहिनी हात जेार्दै भनिरहनु भएको थियो । सवै वसेका घरवाट यसरीनै विदा हुंदै  हामी चैातारामा भेला भयैा । सवा घंटा लगाएर चढेको उकालो विहानीको घाममा हामी एकै छिनमा तल अाइपुगे झै लाग्यो । वाटामा पर्ने कपुर गाउं हुंदै १८०० मीटरमा रहेको वाग्लुड०पानीको विध्यालयको अागन हुंदै डरलाग्दो भिरवाट चार हात खुटृा टेक्दै वेशीसहर अाइपुग्यैा । अस्तु ।

दीपावलीको शुभकामना

सम्पूर्ण व्लगप्रेमीहरूमा

दीपावली २०६८ को हार्दिक मंगलमय शुभकामना

सिरसिर हावा चलेको छ
अाकाश खुल्ला रमाइलो छ
खेतमा झुलेछ धानवाली
वारीमा पहेंलै तोरीवाली ।

कक्का छेडने तल माथि
डांडाभाटा मिलाइ साथी
सहरतिर घुमे वनतिर ग्वांख
वनतिर घुमे शहरतिर ग्वांख

छोडिदिए लटृार्इ धागो
उड्छ नाच्दै फांइ फुंर्इ गर्दै
दांया वांया घुम्दै चड०गा
माथि माथि उडछ च०गा ।

पटपट वेर्दा लटृार्इ चड०गा
तनमन हुन्छ हाम्रो उमड०ग
पिरताप चिन्ता भगाउंछ चड०गा
चड०गा उडाउंदा मनै चड०गा ।

अाली खोल्सा धानवाली
तोरीवारी कान्ला कान्ली
लुकिछिपी वस्यो छोप्न चड०गा
ढलमल गर्दै अाउने चैट चड०गा ।

मादा लाउंछैा छुरा पारी
लडाउंछैा चड०गा पारी पारी
धागो नछोडे जोडले कराउंछैा
नभए धागो टुप्पी गांस भन्छैा ।

मादा सुकाउंदा भुमरी परोस्
अरू कसैले देख्न नसकोस्
कस्तो रमाइलो चड०गा उडाउंदा
भोक प्यास सवै विर्साइदिंदा ।

चड०गा जस्तो जीवन राम्रो
कतिवेला चैट हुने हाम्रो
समाजरूपी धागो न हो
कहां कहां पुराउने हो ।

हावासंगै चड०गा उड्छ
चड०गासंगै यो मन उड्छ
कैांठी तान्दा कावा खान्छ
लटृार्इवेर्दा अकासिन्छ ।

पुच्छरविनाको चड०गा उडाउंदा
वादलभित्र लुकामारी खेल्दा
सवलार्इ काटी चैट पार्दा
दशैको मजा चड०गा उडाउंदा ।

२०६८ ,असोज नवमी

यो पुस्तक पछि सिर्जना प्रकाशनवाट २०३८ सालमा प्रकाशित भएको थियो । यसमा गेाविन्द भटृज्यले लामो झन्डै किताव जत्तिकै अति मर्मिक भूमिका लेख्नु भएको छ ।

त्यस पुस्तकको शुरूमै गोकुल जोशीले लेख्नु भएको थियो

भोक भोकै मर्न लागे कवि कलाकार ,

तडपाएर न मारिदेउ झुन्डाएर मार ।

त्यसै क्रममा म गोविन्द भटृज्यूसंग पहिलो पटक जनकदार्इ मार्फत २०३७ सालतिरै प्रज्ञाप्रतिस्ठानको ठीक पूर्व पटृी रहेको  कमलादी   जाने मोड माथी  अलीकती सिंढी चढेर वाहा वसेको घरमा पुगेका थियैा। त्यही वहांसंग  भेट भएको थियो । म वहासंगको पहिलो भेटमै अति प्रभावित भएको थिए । वहांको फारो तिनो गर्ने वानी पनि  मलार्इ ज्यादै मन परेको थियेा । वहां त्यतिवेला अाशा चुरोट खानु हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । अनि त्यही अाशा चुरेाटको वटृा संकलन गरी विभिन्न कार्यक्रममा  जांदा त्यसैमा टिपोट गरी रहेको पाउंथे । भटृज्यू सहभागी हुने थाहा पाए सम्मका कार्यक्रममा उपस्थित हुने प्रयत्न गर्थे । वहांको दाशर्निक र समिक्षात्मक टिप्पणी ज्यादै मन पर्दथ्यो ।  जनकजीले वहांका विभिन्न पत्र पत्रिकामा प्रकाशित भएका विभिन्न लेख रचनाहरू मलार्इ पढ्रन दिनु भयो । म राती अवेर सम्म पनि ती लेख रचनाहरू पढ्रने गर्थे । नेपाललार्इ कसरी वुझ्ने  भन्ने सानेा पुस्तक निकै मनपरेको थियो । संकलक विजयको नामवाट वहांका विभिन्न पत्र पत्रिकामा प्रकाशित पढेका लेखहरू मध्ये  अघाएको साहित्य र भोकाएको साहित्य , जनअमृत २०२८ मा प्रकाशित,तीन घुम्ती कि छाडावादलार्इ स्वीकृति? ,जस्केलो २०२६ मा प्रकाशित, अाजको नेपाली साहित्य र त्यसको समस्याहरू , प्रेरणा २०२१,अराजकतावादी लेखकहरूसंग, विहान२०२२, सत्तरी वर्षको वूढो सुगा र यैाटा सिकारू गाइने , किरणा २०२३, मेरो दाही् , शक्ति २०१७, ढाक्न सक्दैन संधै वादलले सूर्यलार्इ,रूपरेखा २०२२, वीरएिन्टयसको संझना र अाधुनिक नेपाली कला,  कलाकार ….. अादि लेखहरू  संग्रहगरी गोविन्दभटृका केही चिन्तनयोग्य लेखरचनाहरू नामदी संगालो तैयार पारी २०३९ सालतिर केही साथीहरूकोमा पुराएको थिए । अनी २०४० सालितर यी दुवै सामाग्री लिएर गोविन्द भटृज्यूकोमा जनकदार्इसंग गएर देखाएको थिए । त्यतिवेला वहांले यो ज्यादै राम्रो काम गर्नु भएछ । म संगनै यी लेखहरू सुरक्षित छैनन् यो राम्रो काम हेा । यसरीनै राम्रा लेखरचनाहरू तैयार पारी साथीभाइहरूको वीचमा पुराउने तपाइको काम सराहनीय छ भन्नु भए पछि मेरेा नाक घिरैाला जत्रो भएकेा थियेा । मैले राम्रै काम गरे छु भन्ने लागेको थियो । त्यसरी नै  वाहांकी छेारी लुना भटृले एसएलसीमा वेार्ड फस्ट ल्याएपछि भेटन गएको संझना छ ।

कुलमानदार्इ मार्फत श्याम प्रसादज्यूसंग भेटघाट भएपछि वहांलार्इ लेराउने विभिन्न ठाउंमा  पुराउने र घरमै पनि समय समयमा थलो विसाउनेको रूपमा राख्ने काम पाए । त्यतिवेला श्याम प्रसाद ,केवलपुरे किसान, गेाविन्द भटृ, मोदनाथ प्रश्रित अादिका वारेमा विभिन्न पत्र पत्रिकामा लेखिएका लेखहरू संकलन वा तिथी मिति टिप्ने  वा वहांहरूको वारेमा लेखिएका कुरा टिप्ने काम मैले गरेको थिए।

केवलपुरे किसानज्यूसंग पनि  जनकदार्इकै माध्यमवाट परिचय भएको हो । वहां केवलपुरवाट वसार्इ सरी सीतापाइलामा अाएपछि  वहासंग हिमचिम वढेकेा हेा । वहांसंग भेटघाट भएपछि वहांको वाघ अायो किताव पढे । साह्रै   मन छुने सरल भाषाको  लागेको थियो ।   किसानका कवि केवलपुरे  सादा जीवनसैली संधै कमिज सुरूवाल, जुहारीकोट  वा हाफ स्वीटर र कालो टोपीमा  देखिनुहुन्थ्यो । वाहांमा  पदको कुनै लेाभ लालचा कहिल्यै देखिन ।  साहित्यीक फांटमा लागेका व्यक्तीत्वहरू समेतको उपस्थितिमा एकपटक सुन्दरीजलमा पीकनिक अायोजना गरिएको  थियो । त्यसमा   केवलपुरे किसान, मुकेश चालिसे, जनकदाइ, कुलमानदाइ, मंजुल,गंगा प्रसाद उप्रेतीज्यू ,युवराज संग्रैाला अादि समेतको उपस्थित थियो । दिउंसभरीको कार्यक्रममा केवलपुरे किसानवाट कन्ठाग्र  कविता र गीत लय  हालेर गाउनु भएको थियो भने , मंजुलले गीतार वजाउंदै गीत गाउनु भएको थियो ।  अन्य सहमागी प्राय सवैले अाफना कविता लेख रचना सुनाएर कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । त्यस्तै ०४६ साल पछि स्वदेश फर्कनु भएका युद्ध प्रसाद मिश्र  विरामी परेको अवस्थामा पनि वहांलार्इ भेट्न जनकदाइ लगायत केवलपुरे किसान , गोपालराज मैनाली ,गंगाप्रसाद उप्रेती   अादि  संगै म पनि  गठृा घरमा रहेको मिश्रज्यूको  छोराको घरमा भेट गर्न गएका थियैा । पछि युद्ध प्रसाद मिश्रको देहवसान हुंदा वहांको पार्थिव शरीरलार्इ खुल्ला मंचमा राखिएको थियो । त्यस वेलामा केही ले वहांको पार्थिव शरीरलार्इ तत्कालिन राजकिय प्रज्ञा प्रतिस्ठानमा राख्ने कि भन्ने कुरा पनि गरेका थिए । तर मिश्रले जिउंदो छंदानै अाफनो मृत्यु पछि अाफुलाइ अन्त कतै नराखि खुल्ला मंचमा राख्नु भन्नु भएकोले वहांलाइ खुल्ला मंचमा श्रद्धान्जलीको लागि राखिएको थियो । श्रद्धान्जली कार्यक्रम भै रहेको थियो केवल पुरे किसानज्यूले र मैले भने वहांको दाह संस्कारको लागि चन्दा ठाउने कार्य गरेका थियो ।कापीमा चन्दा दाताको नाम लेख्दै उहांहरूले दिएको रकम उल्लेख गरिएको थियो । यसरी वहांसंग एक पछि अर्केा कार्यक्रममा सहभागी हुन पइएकोले हिमचिम समेत वढ्दै गएको थियो ।

पछि पछि त  कतिपटक वहांकोमा चिया नास्ता खादै वाहाका कन्ठस्थ कविता र गीत मकैका फुल झै पड्रकन्थे । कुराका वीच वीचमा  कन्ठाग्र कविता फुरिरहन्थे ।   समसामयिक राजनीतिवारे कुरा हुन्थे । समय समयमा हाम्रो भेट भैरन्थयो । त्यस लगायत   कुलमानदार्इलाइ भेट्रन अाउंदा नाता पर्ने हरीगोविन्दजीलाइ भेट्न अाउंदा पनि म काहां पस्न विर्सनु हुन्नथ्यो । घरमा अाएर मकै भटमास खाजा खांदै सवैलार्इ मन्त्र मुग्ध पार्नेगरी सात साल यतादेखिकै  कविता र गीत पनि सुनाउनु हुन्थ्यो । कलंकिमा पत्र पत्रिका  किन्न हेर्न अाउंदा पनि वरेावर भेटघाट हुन्थ्येा । सरल , मिठास  र मिलनसार  स्वभावको  स्वभावको हुनुहुन्थ्यो ।

मेरेा जीवनलार्इ मेाडीदिने ,असलवाटो लाग्न प्रेरित गर्ने  र दुखी जनताका पक्षमा लाग्न वाटो देखाउने  जनक प्रसाद हुमागार्इ , कुलमानसिंह दार्इ, केवलपुरे किसान अनि गेाविन्द भटृज्यूहरू अाज स्वर्गिय हुनु भएको छ ।  सवै प्रति पुन एक पटक हार्दिक  श्रद्धान्जली व्यक्त गर्दछु ।

विहान सवेरै ६ वजे हिंड्ने भने पनि ७.४५ वजे मात्र तीनथाना गाविस अगाडीवाट हाम्रेा यात्रा शुरू भयेा । भदैा महिनाकेा अाधा अाधी विते पनि यसपाला झरी रेाकिएकेा थिएन । सदा झै झरीले वाटेालार्इ रूझाएकेा मात्र हैन ठाउं ठाउंमा पहाडकेा चेाकटा चेाक्टा खार्इ रहेकेा थियेा । खेाल्सा खेाल्सी खहरे जवानीकेा मादमा अाफनेा वाटेा विर्सेर यत्रतत्र हिंडिरहेकी थिर्इ । वनपाखावाट फुत्त निस्किएर जवानीकेा  सुन्दरता देखाउंदै छांगेा वनेर खसिरहेकी थिर्इ । हामी भने उसका निरवस्त्र नांगेा सुन्दरता हेर्दै हेर्दै करिव १२.३० वजे तिर पृथ्वीराजमार्गकेा डुम्रे पुग्यैा । पश्चिमजाने वाटेालार्इ वार्इ वार्इ गर्दै हामी ठूलेावाटेा छेाडेर उत्तर तर्फकेा सानेा सडक डुम्रे चन्दावती चेाक हुंदै अगाडी हान्नीयैा । सडककेा दाहिने तिर मर्स्याङदी नदी सेतै पछ्रयैारी हल्लाउंदै हस्याङ फस्याङ गर्दै कसैसंग मिल्न कुदिरहेकी जस्ती देखिन्थी । सडककेा दाया वाया, मर्स्याङदी किनारमा हरियेा धानकेा गांजेा हावा संग पैांठाजेारी खेलिरहेकेा थियेा । हाम्रेा गाडी नागवेली परेकेा वाटेा नाप्दै वेसीसहर सम्मकेा ४२ किलेामिटर लामो पटुके वाटेालाइ छेाट्याउंदै अगाडी वढीरहेकेा थियेा । विकासकेा अाभास दिन वस्तिहरूले कंक्रिटकेा थुप्रेालाइ अाफुमा समाहित गरिरहेकेा जस्तो लाग्थ्यो । वाटामा पर्ने स्याम्वास, खहरे, भानु र तुरतुरे हुंदै हामी दाहिने तिर रहेकेा फलामे पुल पार गर्दै पारी पटृी पुग्छैा । उकालेा अेारालेा हुंदै काठमाडैा वेशीसहर ,पेाखरा वेशिसहर चल्ने यात्रुवाहक गाडीहरू वाटेामा अेाहेार देाहेार गरेर यताकालार्इ उता , उताकालार्इ यता अेासारी रहेकेा थिए । गाडीहरू पटुके वाटेामा जम्काभेट भै हाल्दा अाफना गतिमा हुंइकिन नपाएर दुवै अलमलिन्थे । सुन्दर भविस्य वेाकेकेा मनाङ जाने र अन्नपूर्ण पैदलयात्राकेा प्रवेशद्भार लमजुङकेा वेशिसहर हेर्दा पटुके वाटेालार्इ अहिलेनै सेाच्ने वेला भइ सके जस्तेा लाग्छ ।

डाडां कांडाकेा धनी हाम्रेा देशमा वस्तीहरू पनि एकत्रित नभै छरिएर केाही वेसीमा, केाही लेकमा , केाही भीर र पाखामा रहेको देख्दा सवैले समानुपातिक ढंगले विकास निर्माणकेा उपभेाग गर्न पाएकेा देखिदैन । सवैले सवै कुराकेा वरावरी सुविधा पाउन छरिएर रहेका वस्तीलार्इ ठाउं ठाउंमा एकत्रित गरेर अावास वसाल्न सके कस्तेा हेला ,काठमाडैा छेाडेर वाहिर घुम्दा मेरा मनमा वरेावर अाइरहने कुरा हेा येा । त्यसेा हुंदा राज्यले शिक्षा ,स्वास्थ्य, खानेपानी, वाटोघाटेा, विजुली, टेलिफेान र संचारका अाधुनिक सुविधा पुर्रयाउन सजिलेा हुने थियेा कि । सवै जात जातिकेा यी कुरामा पहुंच पनि पुग्थ्येा । जसले गर्दा सवै तह वर्ग जात जातिले विकासकेा प्रतिफल मा साझेदारी गर्न पाउंथे कि ।

हाम्रेा यात्रा कृस्नअस्टमीकेा दिन परेकेा रहेछ । वाटेा घाटेामा त्यसैकेा चहल पहल ठाउं ठाउंमा देखिन्थ्येा । धर्म संस्कृतिकेा धरेाहर नेपालमा समय जता पुगे पनि उनीहरूकेा अथाहा विस्वास पेाखिएकेा देखिन्थ्येा । हामी पाउंदी, कालीमाटी हुंदै हाम्रा कुशल चालक इन्द्जीले अगाडी वढाइरहेको गाडीले फलामे पाउंदी पुल तर्छ । येा पुल  तनहुं र लमजुङकेा सीमामा रहेछ । पुल तरे पछि हामी लमजुङ जिल्ला टेक्छैा । अनि फलामे वेार्डर्मा सजिएका अक्षरहरूमार्फत जिविस लमजुङले हामीलार्इ स्वागत गर्छ । सानेा वजार हुंदै खुल्ला दिशा पिसाव मुक्त क्षेत्र भेाटे अेाडार गाविसमा विदेसीलार्इ दुहुने संस्थामिलेर  सडककेा छेउमा राखेकेा वार्ड देख्छैा । सीउंडी चेाक अासपास राम्रा अाधुनिक  रंगरेागनले पेातिएका घर हाम्रा अगाडी नाच्छन् । झरीले रूझेर पर्सीएका हरिया डांडाहरू, हरिया पाखा पखेरा मान्छेकेा मन जित्दै हांसीरहेकेा देख्छैा । वाटेामा पर्ने उदीपुर गाविसकेा लमतन्न सडकमा हाम्रा गाडीका पाङग्रा गुड्रदै मध्य मस्याङदी जलविद्घुत अायेाजनालार्इ दाहिने पार्दै हामी अगाडी वढ्छैा । किनकी हामीलाइ घले गाउंले लेाभ्यार्इ रहेकेा थियेा । त्यसैले हामी यता फालिएको पासोमा अल्झेनैा । जलश्रेातकेा अथाहा सम्पत्ति वेाकेकेा हाम्रेा देश साउने मुल  फुटेर जता हेरे पनि हिउं खसे जस्तेा छांगेाले हामीलाइ जिस्काइ रहेकेा थियेा । मन लेाभ्याउने गरी कुलकुलाइ रहेकेा थियेा । मैले घडी हेरे , घडीमा सानेा र ठूलेा सुर्इ उत्तर दक्षिणा तर्फ फर्केर वसेका थिए । समुन्द् सतहवाट अाठसय मिटर उचाइमा रहेकेा लमजुङकेा सदरमुकाम वेसीसहर पुग्दा  अर्थात पैाने तीन वज्न लागि सकेकेा संकेत घडीले दिइहेकेा थियेा ।

हामी सवैले अाफना खुटृाहरूलार्इ अव ६ घंटा हिडन पर्छ भनेर सुर्रयार्इ  रेहका थियैा । खुटृाहरूले पनि दिमागलार्इ त्यही सूचना दि सकेका थिए । करिव २१ सय मीटरकेा उचाइमा रहेकेा घले गाउंपुग्न सजिलेा हेास भनेर रैथाने प्रेम घलेलार्इ सम्पर्क गर्न खेाज्यैा । उनलाइ काठमाडैा देखि वाटेाभरीनै गेाजी फेान चलाए पनि सम्पर्क हुन सकिरहेका थिएन ।

वेशीसहर पुगेपिछ हाम्रेा गाडी चैावाटेा नजिकै रेाकियेा । हामी गाडीवाट फुत्त फुत्त झर्दै अगुवा भन्ने हामीहरू घलेकै खेाजीमा यता उता यता खुव घुम्यैा । अन्तमा तल्लेा वजार चैावाटेा नजिकै घले गाउंकेा पैदल यात्रा गर्ने वाटैमा रहेकेा घले गाउं रिर्सेार्ट हेाटलमा भेटृायैा । उनीसंगको भलाकुसारी पछि उनी घलेगाउं गाविसका एमालेवाट दुवै पटक निर्वाचित निवर्तमान गाविस अध्यक्ष र ग्रामिण पर्यटन व्यवस्थापन समिति  घलेगाउंको अध्यक्ष रहेको कुरा थाहा पायैा । हाम्रा कुरा सुनिसकेपछि उनले हिंडेर जाने कुरा रेाक्न लगाए । समय अलि घर्कि सकेकेा रहेछ । तर हामीले अाज त्यहा पुग्नै पर्छ भन्ने हाम्रो समस्या राखेपछि घले गाउं पुग्ने अर्केा उपाए उनले वताए । गाडी चढेर खुटृा र शरीरलार्इ अाराम दिए पनि मनलार्इ भने चुलवुल पार्ने उपाए । महेन्द्रा वेालेरेा फेारह्ववील जीप चढेर जाने व्यवस्था उनले मिलार्इ दि हाले । मिठास स्वभावका प्रेम घलेले मन र मुटु तान्ने चुम्वकै वेाकेका रहेछन् कि हामी उनै तिर तानियैा । घले गाउंका अाफना पाहुनालार्इ त्यहा पुर्रयाउन उनी यही वेशीसहरमा वसेर चांजेा पांजेा मिलाउंदा रहेछन्र । अाफु भने महिनाकेा दुर्इ पल्ट वैठक र छलफलका लागि पुग्ने रहेछन् । उनका कुरा सुने पछि मैले हात वढाउंदै हाम्रेा त जात भात सवै ठ्रयाक्कै मिलेछ भन्दा एकछिन सवैकेा हांसेा फुत्कियको थियो ।

करिव ४.३० वजे तिर वेशीसहरवाट हाम्रो गाडी चल्यो । भदैा महिना भए पनि यसपाला भदैारे घाम र भदैारे पानी देख्न पाइएकेा थिएन । साउने झरी नै चलिरहेकेा थियेा । उकालेा लाग्ने वित्तिक्कैकेा वाटेा देख्दा मेरेा मुटुले ढयाङग्रेा ठेाक्ला जस्तेा भयेा । घले गाउं पुगिएलाकि यतै थला परियला भनेर । वास्तवमा घले गाउंकेा यात्रा गर्ने समय येा थिएन । वाटेामा जांदा , त्यहा वस्दा , फर्कदा हामी सवैलार्इ यस्तै लाग्येा । लमजुङका लामा जुकाले नखाएकेा नभ्याएकेा कसैलार्इ भएन । हामी यसवाट केाही अछुतेा रहनै सकेनैा । घलेगाउं जाने वाटोमा महेन्द्रा वलेरेा जीप जस्ता गाडी वाहेक अन्यले चिहाउन पनि गाहे्ा रहेछ । येा जीपकेा करामत चांहि राम्ररीनै देखियेा । पहाडी वाटेाकेा लागि येा गाडी उपयुक्त छ भन्थे । तैपनि वेला वेलामा हिलेामा फसेपछि भने ठेल्नै पर्थेयेा । गाडी ठेल्दै, छाङगेाकेा पानीले रूझदै के हेाला कसेा हेाला भन्ने सन्त्रास लिएर अगाडी वढीरहेकेा थियैा । क्मश…..